خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل عوامل و زمینه های بصیرت در قرآن و روایات

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عوامل و زمینه های بصیرت در قرآن و روایات :

مقدمه

یکی از مسائل و دغدغه های موجود در جامعه ما بحث شناخت عوامل و موانع توسعه کمال انسانی است. در این توسعه نقش سرمایه های انسانی بسیار مهم می باشد. به عبارت ساده تر در تعریف قرآنی از انسان، هدف آفرینش انسان دستیابی به کمال و منزلتی است که باید بداند که در این آفرینش در چه جایگاهی قرار دارد. با این نگاه مفهوم کمال بسیار وسیع می شود و به همین اندازه شناخت عوامل دستیابی و یا موانع رسیدن به این کمال، گسترده تر خواهد بود.

سؤالی که برای هر مؤمن معتقدی پیش می آید این است که برای رسیدن به این کمال چه باید کرد و چه موانعی سر راه وی وجود دارد؟

این مقاله بر آن است تا هدف فوق را در بحث های نظری تبیین کرده و معلوم کند که قرآن کریم و به تبع آن، روایات اهل بیت -علیهم السلام- نگاهی جامع و همه سویه، به تحلیل دقیق این موضوع چه در مباحث معرفتی و چه در شیوه های نیل به این هدف دارند.

بررسی لغوی واژه بصیرت

این واژه برگرفته از ریشه عربی «ب -ص – ر» است و به معنای بینش، آگاهی، هوشیاری و زیرکی، روشندلی و چشم خرد میباشد. ( لسان العرب، ج ۴، ص ۴۵- ۶۴)(لغت نامه، ج ۳، ص ۴۲۰۶) همچنین واژه بصیر، در نثر و شعر قدیم فارسی کاربرد فراوانی دارد و غالبا به صورت ترکیبی اضافی با واژه چشم به کار میرفته و در برابر بینایی حسی و ظاهری، به معنای بینایی قلبی و شهودی بوده است (لغت نامه، ج ۳، ص ۴۲۰۶) صورت فعلی این ماده در قرآن نیز، هم به صورت مجرد (بصر) و هم مزید (ابصر، یبصرون) به کاررفته است. (بصائر ذوی التمییز، ۱۹۸۶، ج ۲، ص ۲۲۲) گونه مجرد این واژه، بیشتر در مواردی به کاررفته که نگاه ظاهری با بینش باطنی همراه بوده است.

به طورکلی بصیرت و ابصار به معنای بینایی است که گاه با چشم ظاهر، صورت میگیرد و جنبه حسی دارد و گاه با چشم درون و عقل و به معنای ادراکات عقلی و قلبی است. (پیام قرآن، ۱۳۷۷، ج ۱، ص ۱۵۵)

کاربرد واژه بصیرت در روایات

حال برخی از روایاتی که واژه بصیرت در آن ها به کاررفته است بیان می گردد.

در روایتی پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) فرمودند: لیس الاعمی من یعمی بصره، انما الاعمی من تعمی بصیرته (متقی هندی، ۱۳۵۹، حدیث ۱۲۲۰)

بدین معنا که نابینای واقعی کوردلان اند، نه آن هایی که از نعمت چشم محروم اند.

امام علی (علیه السلام) فرمودند: فقد البصیره اهون من فقد البصر (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶، ص ۱۱۳-۳۴)

نابینائی آسان تر است از کوردلی!

مشکل برجسته در حکومت حدود چهارساله حضرت علی (علیه السلام) ابتلا به چنین انسان هایی بود کسانی که مولا چنین توصیفشان می کند:

حیاری عن الحق لا یبصرونه.. (نهج البلاغه، خطبه ۱۲۵) کسانی که از حق رویگردانند و آن را نمیبیینند.

آنان که به خاطر بی بصیرتی نتوانستند بین ظاهر یعنی خط و جلد و معنای واقعی قرآن تفکیک قائل شوند، لذا فریب نیرنگ ساده معاویه و عمروعاص را خوردند. این بی بصیرت ها معمولا ابزار و آلت دست شیادان سیاست باز قرار می گیرند و سد راه مصالح عالی اسلامی واقع می شوند. امام علی علیه السلام در کلامی وضع این بی بصیرتان را چنین ترسیم می کنند:

ثم انتم شرار الناس، ومن رمی به الشیطان مرامیه وضرب به تیهه! (نهج البلاغه، خطبه ۱۲۷) شما شرورترین مردمید (و این عمل و فکر شما بهترین دلیل بر سوءنیت و انحرافتان از حق است) و کسانی هستید که شیطان شما را از راه راست به سوی هدف های خویش پرتاب کرده و به سرگردانی محکوم ساخته است.

بنابراین لازم است که عوامل بصیرت شناخته شود تا افراد با شناخت آن ها بتوانند به بصیرت دست یابند.

عوامل بصیرت

۱- پیامبر (صلی الله علیه وآله)

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند: فهو إمام من اتقی و بصیره من اهتدی سراج لمع ضوؤه و شهاب سطع نوره و… (مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۱۶، ص ۳۷۹)

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پیشوای پرهیزکاران، و وسیله بینایی هدایت خواهان است، چراغی با نور درخشان، و ستاره ای فروزان در این خطبه امیرالمؤمنین از پیامبر به عنوان شخص بصیر یاد کرده و وجود مطهر و نورانی ایشان را عامل بصیرت و به عنوان الگو معرفی می کنند. استفاده از کلمه اهتدی، با توجه به اینکه باب افتعال پذیرش و مطاوعه را می رساند به این معنی است که اگر کسی به دنبال هدایت باشد و قصد این را داشته باشد که از حضرت به عنوان چراغ راه خود استفاده کند و سراغ تعالیم ایشان برود، از وجود این خورشید عالم تاب مستفیض شده و به بصیرت می رسد. در غیر این صورت افراد نمی توانند حض وافری از وجود آن حضرت برده و عطش خود را با زلال گوارای وجود ایشان سیراب نمایند. چراکه شرط اساسی و بسیار مهم در نور گرفتن از خورشید آن است که انسان خود را در مخفیگاه پنهان نکرده و جلو تابش نور را به وجود خود سلب ننماید.

۲- امام

عن یعقوب بن جعفر بن إبراهیم قال کنت عند أبی الحسن موسی ع….. فیه تبیان کل شی ء و شفاء للعالمین و روح لمن استروح إلیه و بصیره لمن أراد الله به خیرا (کلینی، ۱۳۸۳، ج ۱، ص ۴۷۸)

یعقوب بن جعفر بن ابراهیم گوید: خدمت موسی بن جعفر علیه السلام بودم که مردی نصرانی نزد آن حضرت آمد، ما در عریض (وادی مدینه) بودیم، نصرانی عرض کرد: من از شهری دور و سفری پرمشقت نزد شما آمده ام، و ۳۰ سال است که از پروردگارم درخواست می کنم که مرا به بهترین دین ها و به سوی بهترین و داناترین بندگان خود هدایت کند، تا آنکه شخصی در خواب من آمد و مردی را که در علیا دمشق است به من معرفی کرد. من نزدش رفتم و با او سخن گفتم، او گفت: من از تمام هم کیشان خود داناترم ولی از من داناتر هم هست: من گفتم: مرا به کسی که از تو داناتر است رهبری کن، زیرا مسافرت برای من دشوار و سنگین نیست من تمام انجیل و مزامیر داود و چهار سفر از تورات و ظاهر تمام قرآن را خوانده ام.

دانشمند به من گفت: اگر علم نصرانیت را می خواهی، من از تمام عرب و عجم به آن داناترم، و اگر علم یهودیت خواهی باطی بن شرحبیل سامری در این زمان داناترین مردم است. و اگر علم اسلام و تورات و انجیل و زبور و کتاب هود و هر کتابی که بر هر پیغمبری در زمان تو و زمان های دیگر نازل شده و هر خبری که از آسمان نازل شده که کسی آن را دانسته یا ندانسته و در آن است بیان هر چیز و شفا برای جهانیان و رحمت برای رحمت جو و مایه بصیرت کسی که خدا خیر او را خواهد و انس با حق است، اگر چنین شخصی را می خواهی ترا به سویش رهبری کنم اگر توانی با پایت نزدش برو و اگر نتوانی با سر زانو و اگر نتوانی با کشیدن نشیمنگاه و اگر نتوانی با چهره به زمین کشیدن.

از این واقعه نکاتی برداشت می شود:

– ارتباط و حضور در محضر امام و استفاده ازایشان سبب بصیرت می گردد.

– اگر خدا خیر کسی را اراده کرده باشد این چنین شرافتی را نصیب او می گرداند.

– این عالم نصرانی خود صاحب شناخت نسبت به امام بوده است اما هنوز بصیرت کامل پیدا نکرده است چراکه اگر بصیرت می یافت به ایشان ایمان می آورد و مسلمان می شد. پس صرف شناخت کافی نیست و شناختی که سبب بصیرت شود نیاز است.

البته در ادامه داستان وقتی این نصرانی از حضرت سؤالاتی می کند وایشان به او جواب می دهند خدا باب بصیرت را بر او گشوده و به دست حضرت مسلمان شده و در همین آیین نیز از دنیا می رود.

۳- ولایت

عن جعفر بن محمد ع فی قوله تعالی قل هذه سبیلی أدعوا إلی الله علی بصیره أنا و من اتبعنی قال هی ولایتنا أهل البیت لا ینکره أحد إلا ضال قال و لا ینتقص علیا إلا ضال (مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۲۴، ص ۲۳)

حسین بن سعید به اسناد خود از جعفر بن محمد علیه السلام در مورد آیه قل هذه سبیلی أدعوا إلی الله علی بصیره أنا و من اتبعنی فرمود: ولایت ما اهل بیت است که هر کس منکر شود گمراه است و بر علی علیه السلام خورده نمی گیرد مگر شخص گمراه.

در این روایت، ولایت، بصیرت شمرده شده است. یعنی اگر کسی ولایت را بپذیرد و در زندگی خود از فرامین ولی خود استفاده نماید، صاحب بصیرت شده است. به عبارت دیگر بصیرت این است که افراد، ملاک انجام امور خود را امام و ولی خود قرار دهند. در این آیه روش کار پیامبر و ملاک دعوت ایشان بر بصیرت است و اگر قوانین و مقرراتی که در دین اسلام وجود دارد را شخص انجام دهد، صاحب بصیرت است و اگر این کار را انجام ندهد همین کار کوری است و ضد بصیرت. پس بصیرت یعنی تبعیت و کوری یعنی عدم تبعیت.

پرواضح است که چون اهل بیت پیامبر (صلوات الله علیه وآله) بصیرتی کامل دارند و اعمالی که انجام می دهند از روی بصیرت و آگاهی است لذا هر کس هم از آن ها تبعیت کند او هم اعمالش بر اساس بصیرت خواهد بود.

۴ – اسلام

و بصیره لمن عزم و آیه لمن توسم و عبره لمن اتعظ و نجاه لمن صدق (شیخ مفید، ۱۴۱۳، ص ۲۷۶)

در روایتی آمده است که ابن کواء از امیرالمؤمنین علیه السلام تعریف اسلام و ایمان و کفر و نفاق را پرسید حضرت فرمود: خدای تبارک وتعالی دین اسلام را مایه بصیرت آنکه تصمیم گیرد و نشانه آنکه باریک بین شود و اندرز آنکه پند پذیرد و نجات آنکه تصدیق کند، قرارداد.

در این روایت مولا امیرالمؤمنین علیه السلام پس ازآنکه صفاتی برای اسلام بیان می فرمایند بصیرت را یکی از اثرات و فواید اسلام معرفی می فرمایند. البته در اینجا نکات مهمی وجود دارد که عبارت اند از:

– اسلام در صورتی سبب بصیرت افراد می شود که خود شخص اراده کند و بخواهد که از اسلام به عنوان عامل ایجاد بصیرت استفاده کند.

– با توجه به کلمه عزم در کلام بالا، هنگامی که انسان اراده کند و بخواهد عمل کند، عمل به اسلام سبب ایجاد بینش خواهد شد که این بینش همان بصیرت است. اسلامی سبب بصیرت می شود که با پرهیزکاری و عمل صالح همراه باشد.

۵ – مدارا با خلق

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند: و ما من عبد و لا أمه داری عباد الله بأحسن المداراه فلم یدخل بها فی باطل و لم یخرج بها من حقٍّ إلا جعل الله عز و جل نفسه تسبیحا و زکی عمله و أعطاه بصیره علی کتمان سرنا (مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۲۴، ص ۱۰)

و هر بنده ای از زن و مرد که مدارا کند به بهترین وجه مشروط بر اینکه با این مدارا داخل در کار باطل نگردد و حقی را از دست ندهد خداوند نفس او را تسبیح قرار خواهد داد و عملش ۱۱۷ را پاک می کند و به او بینائی و بصیرت در کتمان سرّ ما خواهد داد.

در این بیان نورانی حضرت به شیعیانشان دستور مدارای با بندگان خدا را می دهند و پاداش این کارش را به وجود آمدن بصیرت در وجود او بیان می نمایند. چون این شخص به امر امام خود عمل می کند و بر مردم خورده نمی گیرد فقط به دستور موالیان خود عمل می نماید و هرچه عمل ما به دین خدا قوی تر باشد بینش ما قوی ترشده و بصیرت ما افزوده می گردد.

واضح است که دریافت بصیرت بهره ای گران بهاست که از سر محبت و نه از روی اکراه نصیب یک فرد شیعه که اطاعت امر امام خود می نماید، می شود.

۶- تعقل

یکی از منابع بینش انسان، تعقل است. تعقل، کاری است که در نظام آفرینش بر عهده عقل نهاده شده است.

راغب گوید: به نیرویی که آماده قبول علم است عقل گویند همچنین به علمی که به وسیله آن نیرو به دست آید. (راغب، ۱۴۱۲، ج ۱، ص ۵۷۷)

عقل آن مبدئی است که این تصدیق های کلی، و احکام عمومی بدان منتهی می شود، و جای هیچ تردید نیست، که با انسان چنین نیرویی هست، یعنی نیرویی بنام عقل دارد، که می تواند مبدأ صدور احکام کلی باشد. (طباطبایی، ۱۴۱۷، ج ۱، ص ۷۷)

مراد از عقل در اینجا عقلی است که این مقدار شناخت برایش حاصل شود که بتواند راه سعادت خویش را تشخیص دهد.

مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند: کفاک من عقلک ما اوضح لک سبیل غیک من رشدک؛

عقل تو را کفایت کند که راه گمراهی را از رستگاری نشانت دهد. و هم چنین می فرمایند:

والعقل حسام قاطع و قاتل هواک بعقلک؛ (محمدی ری شهری، ۱۳۷۷، ج ۷، ص ۷۳۰ و ۷۳۱)

و عقل شمشیری است بران و هوای نفس خویش را با شمشیر عقل بکش.

بنا بر به مطالب گفته شده درباره عقل و اثر آن در تشخیص راه صحیح از غلط، می توان گفت، یکی از مسائل مهمی که می تواند بصیرت را در انسان ایجاد کند استفاده از نیروی عقل می باشد. بکار گیری عقل در انسان از وظایفی است که به عهده خود انسان گذاشته شده است.

جالب توجه اینکه در قرآن کریم هم بکار گیری عقل مطرح شده و داشتن یا نداشتن عقل به کسی نسبت داده نشده است. بلکه گفته شده آن ها عقل خود را بکار نمیگیرند: لا یعقلون

۷ – تفکر

یکی دیگر از مسائلی که سبب بصیرت میشود و در روایات ما از آن یاد شده است تفکر میباشد به عنوان نمونه در روایتی از مولا امیرالمؤمنین علی علیه السلام آمده است:

بالعقل استخرج غور الحکمه و بالحکمه استخرج غور العقل و بحسن السیاسه یکون الأدب الصالح قال و کان یقول التفکر حیاه قلب البصیر کما یمشی الماشی فی الظلمات بالنور بحسن التخلص و قله التربص (کلینی، ۱۳۸۳، ج ۱، ص ۳۶)

در این روایت شریف حضرت تفکر را عامل حیات قلب انسان بصیر معرفی میفرمایند. یعنی انسان بصیر با تفکر زنده است و زنده بودن او به تفکر بستگی دارد. اگر انسان بصیر تفکر نکند او خواهد مرد. با تفکر انسان به حقایق اشیا پی می برد و تاریکی ها برای او روشن می شود یعنی از چشم بینایی برخوردار خواهد شد. به این علت است که از تفکر به حیات انسان بصیر یاد شده است. پس معلوم میشود که چقدر تفکر مهم است که اگر نباشد اصلا بصیرتی هم وجود ندارد و به عبارت دیگر اگر امروز این انسان، بصیر شده به خاطر تفکر بوده است. و اگر تفکر نباشد بصیرت به وجود نمی آید لذا حضرت این گونه تأثیر تفکر را بیان می فرمایند.

همچنین حضرت مولا در نامه ای که به امام مجتبی (علیه السلام) نوشته اند مستقیما به این مسئله عنایت داشته اند:

کتابه إلی ابنه الحسن ع و من تفکر أبصر (حرانی، ۱۴۰۴ ق، ص ۷۹)

حضرت می فرمایند: و کسی که تفکر کند بصیر می شود.

در این کلام حضرت تأکید می نمایند که هر فردی اگر خواست به بصیرت برسد باید تفکر ۱۱۹ نماید و با تفکر است که بصیرت به دست می آید.

در روایت دیگری نیز امام علی علیه السلام فکر را عامل بصیرت معرفی کرده و می فرمایند:

من طال فکره حسن نظره (سید جلال الدین محدث، ۱۳۸۴، ج ۵، ص ۱۵۵)

هرکس فکرش طولانی شود، بینایی او نیکو می شود.

۸ -تقوا و یاد حق

از مهم ترین عوامل ایجاد بینش صحیح، تقوا می باشد چراکه اولین شرط در مسیر کمال انسان این است که برای اعمال و رفتارهای خود، معیار و ضابطه ای در اختیار داشته باشد و هواهای نفسانی را تحت کنترل بگیرد. در قرآن کریم و روایات معصومین علیهم السلام مطالب ارزشمندی دراین باره آمده است که به طور اختصار به آن ها اشاره می شود.

یا ایها الذین امنوا ان تتقوا الله یجعل لکم فرقانا.. (انفال: ۲۹)

ای کسانی که ایمان آورده اید اگر تقوا پیشه کنید خداوند فرقان (روشن بینی خاص که در پرتو آن حق را از باطل خواهید شناخت) برایتان قرار می دهد.

(فرقان): در اصل مصدر است به معنی فرق گذاشتن سپس در معنی فارق بکار رفته طبرسی فرموده: هر فرق گذارنده فرقان نامیده شود و قرآن را از آن فرقان گوییم که فارق میان حق و باطل است. ولی در قاموس و اقرب قید حق و باطل را اضافه کرده و گفته اند: فرقان هر آن چیزی است، که با آن میان حق و باطل فرق گذاشته شود. در مفردات گفته: فرقان از فرق ابلغ است که فرقان در فرق بین حق و باطل بکار رود… و الفرقان أبلغ من الفرق، لأنه یستعمل فی الفرق بین الحق و الباطل (راغب، ۱۴۱۲، ج ۱، ص ۶۸۷)

” فرقان ” به معنای چیزی است که میان دو چیز فرق می گذارد و آن در آیه مورد بحث به قرینه سیاق و تفریعش بر تقوا فرقان میان حق و باطل است، چه در اعتقادات و چه در عمل.

فرقان در اعتقادات، جدا کردن ایمان و هدایت از کفر و ضلالت است و در عمل عبارت است از: جدا کردن اطاعت و هر عملی که موجب خشنودی خدا می باشد از معصیت و هر عملی که موجب غضب او است. در رأی و نظر، فرقان جدا کردن فکر صحیح از فکر باطل است.

درواقع تمامی این ها، نتیجه و میوه ای درخت تقوا می باشد. در آیه مطروحه فرقان، به هیچ یک از این اقسام، مقید نشده، و اطلاقش همه را شامل می شود، علاوه بر اینکه درآیات قبلی تمامی خیرات و شرور را ذکر کرده بود، پس فرقان در آیه موردبحث شامل همه انحاء خیر و شر می شود، چون همه احتیاج به فرقان دارند. (طباطبائی، ۱۴۱۷، ج ۹، ص ۷۱)

یا ایهاالذین امنوا اتقواالله وامنوا برسوله…. ویجعل لکم نورا تمشون به. (حدید: ۲۸)

ای مؤمنین تقوای الهی پیشه کنید و به رسول او ایمان بیاورید… خداوند برای شما نوری قرار می دهد که به وسیله آن راه بروید.

حضرت علی علیه السلام می فرمایند: اعلموا عباد الله أن التقوی دار حصن عزیز و بالتقوی تقطع حمه الخطایا (نهج البلاغه، خطبه ۱۵۷، ص ۳۳۸)

برای این که روشنی چراغ بصیرت تداوم پیدا کند، باید سدی محکم جلوی طوفان هوس کشیده شود، و تقوا همان سد نیرومندی است که می تواند طغیان هوس را در انسان مهار کند.

امام سجاد (علیه السلام) می فرمایند: برای بنده، چهار چشم است. دو چشم که با آن دو امر دین و دنیایش را می بیند و دو چشم که با آن دو امر آخرتش را می بیند، پس چنانچه خداوند متعال خیر را به بنده ای اراده کرد، دو چشم قلبش را باز می کند سپس با آن دو غیب را می بیند و چنانچه خداوند به بنده، غیر آن را اراده کرد، قلبش را با آنچه در آن است، ترک می کند. (هاشمی خویی، ۱۳۵۸، ج ۱۰، صص ۲۷۷ -۲۵۷)

در کلامی دیگر حضرت علی علیه السلام در خصوصیات افراد باتقوا می فرمایند:

فاستصبحوا بنور یقظه فی الأبصار و الأسماع و الأفئده (ابن میثم بحرانی، ۱۴۰۸، ج ۴، ص ۱۲۲ -۱۳۲)

اینان به نور بیداری، در دل ها و چشم ها و گوش ها نور می افشانند. اینان پرده آن جهان را از جلوی چشم مردم دنیا برداشته اند. گویا ایشان چیزهایی را می بینند که مردم نمی بینند و ۱۲۱ می شنوند آن چه را که دیگران نمی شنوند.

نتیج تقوا شناخت و ساخت خویشتن است که انسان را به مقام والای محبوبیت می رساند و در این دنیا با بینایی نافذ می نگرد و راهی را که باید سپری کند، با بینایی شایسته تشخیص داده، مشعل های فروزان الهی را که سر راهش نصب شده، شناخته و ناهمواری ها و فرو رفتن برای دست یابی به بصیرتی چنین تأثیرگذار در شخص و جامعه و رفتارهای فردی و اجتماعی، می بایست ابزارهای درست و مناسبی چون چشم و گوش و مانند آن را داشت، چنان که لازم است از قلبی سالم و سلیم بهره مند بود؛ زیرا اگر قلب آدمی، بیمار و دارای پرده هایی از شقاوت و قساوت و جهل و بی تقوایی باشد، هرگز نمی توان از این قلب، امید بصیرت و روشنگری داشت.

انسان برای این که به بصیرت و روشنگری واقعی برسد، می بایست با مهار نفس خود هرگونه پلشتی را از خود بزاید و تقوای فطری را پاس دارد. هنگامی که تقوای فطری که مقتضی پرهیز از هر گناه و پلیدی چون دروغ گویی و پیمان شکنی و مانند آن است، در انسانی وجود داشته باشد، آن موقع است که هدایت الهی از طریق وحی و الهام در وی تأثیرگذار خواهد بود و اهل ایمان به خدا و پیامبر (ص) و قرآن می شود و درهای بصیرت بر روی وی گشوده می شود و چشم و دلش به گونه ای دیگر به مسائل می نگرد و تحلیل و تبیین کرده و توصیه هایی را صادر می کند.

حاصل این روایات نورانی این است که اگر انسان تقوا پیشه کند نتیجه آن کار، ایجاد بینش در او خواهد شد چراکه هرگاه خواست کاری را انجام دهد دقت می کند که آن کار آیا همان گونه هست که خدا خواسته و امر رسول او و اولیاء طاهرین می باشد و یا نه؟ به همین منوال چون

در هر کار دقت می کند که چگونه به جا آورد و آیا این فعل رضای خدا را به دنبال دارد یا نه او به بصیرت و بینائی دست می یابد.