خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل سیمای اخلاقی و رفتاری امام جواد(ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیمای اخلاقی و رفتاری امام جواد(ع) :

مقدمه

انسان به طوری فطری دوستدار کمال و فضیلت های انسانی است. او به افراد کمال یافته وراسته به فاضئل ویبایی های منعوی وی، عشق می ورزد وی اختیارآنان را تحسین می کند. رمز توفیق امامان شیعه را در صید دلهای پاک و مستعد می توان در همین نکته جستجو کرد؛ چرا که امامان معصوم(ع)ج امع فضائل و مناقب و شایسته ترین انسان های عصر خود بوده اند و حقیقت جویان و سعادت طلبان عالم که وجدانی آگاه و عقیلی پویا دارند- بدون در نظر گرفتن آئین و اعتقادات خود – با مطالعه زندگی، رفتار و سیره ائمه اطهار(ع) از عمق جان شیفته آنان می شوند و در موارد بسیاری مطالعه همین سیره و اخلاق، آنان را به سوی حق و حقیقت راهنمون می شود. دقیقا قرآن کریم مهم ترین راز موفقیت رسول اکرم(ص) را در همین زمینه می داند و می فرماید: «انک لعلی خلق عظیم»؛ ای رسول ما! تو یقینا دارای اخلاق عظیم و برجسته ای هستی. (قلم ۶۸ /۴)

به همین مناسبت در این فرصت برای آشنایی بیشتر با پیشوای نهم (ع) فرازهائی زرین از سیره تربیتی و ویژگی های اخلاقی آن بزرگوار را نقل می کنیم.

مفسران و محدثان در طول تاریخ از زندگی اما م جواد(ع) روایات و نکاتی را نقل کرده اند که می توان برخی از ویژگی ها و صفات اخلاقی آن حضرت را در عرصه اخلاق فردی، اجتماعی و خانوادگی بیان کرد.

الف) اخلاق فردی و اجتماعی امام جواد(ع):

منصوب به امامت در کودکی: یکی از خصایص ویژه امام جواد(ع) پذیرش امامت در دوران کودکی است امری که در پیامبران گذشته همچون عیسی هم صدق میکرد. در این موضوع از امام رضا(ع) روایت زیبا و گویایی داریم بدین شرح: «صفوان بن یحیی گوید: به حضرت رضا(ع) عرض کردم: ما قبل از این که ابو جعفر متولد شود راجع به امام بعد از خودتان از شما سؤال میکردیم، می فرمودید: به همین زودی خداوند پسری به من عنایت خواهد کرد، اکنون که خداوند وی را به شما عنایت کرده چشم ما را روشن کنید، و بفرمائید پس از شما به که رجوع کنیم؟ حضرت رضا به طرف ابو جعفر اشاره کردند، گفتم: قربانت گردم این که سه ساله است؟ فرمود: مگر چه می شود عیسی در کمتر از سه سال با مردم احتجاج کرد.»[۱]

کمال علم و فضل: اتصال به منبع وحی و دریافت علم الهی و تسلط بر همه چیز یکی از درجات بزرگ اما م جواد(ع) می باشد. علم و فضل حضرت به قدری بود که مشهور عام و خاص شدند و یکی از عوامل ازدواج حضرت (ع) با دختر مامون کمال علم و فضل حضرت بود.

ریان بن شبیب گوید:«هنگامی که به مأمون گفتند: شما را به خداوند سوگند می دهیم که از این تصمیم منصرف شوید و دخترتان را به ابن الرضا ترویج نکنید؛ زیرا ما می ترسیم امور خلافت و سلطنت از خانواده ما بیرون شود و عزت و شوکتی را که خداوند به ما داده است از دست ما برود و ما از عملی که با پدر وی انجام دادی در خوف بودیم تا آن گاه که خداوند امر او را از ما کفایت کرد.

مأمون گفت: من ابتداء او را تکلیف کردم که بار خلافت را بدوش گیرد و مرا راحت سازد و لیکن وی از قبول خلافت امتناع کرد، و خداوند هم تقدیرات خود را جاری نمود، و اما در مورد ابوجعفر باید به شما گوشزد کنم که من وی را در فضل و شرف بر همگان ترجیح می دهم و او را با این که کوچک است بسیار بزرگ می شمارم و از هوش و فراست و علم و دانش وی در شگفت هستم….»[۲]

وقار و متانت:

اخلاق حضرت امام جواد(ع) در عین وقار و عزت و اقتدار بود.

او متحلق به اخلاق حسنه و صفات مرضیه و مستحسنه و دور از اوصاف ناپسند و نکوهیده بود. هیچ گاه به موالی و خدم و ممالیک و غلام و کنیز خود زبان به شتم و ناسزا باز نکرد. خنده با صدا و قهقه در خنده های ایشان نیست، بلکه خنده ایشان تبسم است.[۳] علامه آیت الله اصفهانی در دوائر المعارف خود می نویسد:(شمایل آن جناب سفید رو، معتدل القامه بوده و در حقیقت به جد خودش رسول الله شبیه بوده است.)[۴] حضرت امام محمد تقی(ع) با این که در حال صباوت و کودکی بود، در همه حال دارای کمال تمکین و آرامش قلب و خضوع بود، با کسی تندی نمی کرد و به بازی مشغول نمی شد.[۵]

حضرت امام جواد(ع) در بیانی شیوا می فرمایند:«من عمل علی غیر علم کان ما یفسد أکثر یصح ل»: کسی که از روی بی عملی عمل کند، فساد و ابتهی عمل او، از اصلاح آن بیشتر است. حضرت ترک بیهودگی ها آراینده ورع می باشد.» و در سخنی دیگر می فرمایند:«عنوان صحیفه المومن حسن خلقه: حسن خلق در راس نامه اعمال و مومن است».[۶] بدون شک امام جواد همانند خاندان عصمت و طهارت دارای اخلاق نیکو بودند.

ویژگی شخصیتی امام جواد(ع)

مجموعه صفات و سجایای اخلاق فردی امام جواد(ع) در دایره صفات اخلاق عملی میگنجد که در صلوات خاصه بدان اشاره شده است. این صفات را می توان بدین ترتیب نام برد:«۱. پرهیزکار، ۲. نیکوکار، ۳. وفادار، ۴. منزه از عیب، ۵. راهنمای امت، ۶. پاکیزه، ۷. وارث امامان، ۸. گنج رحمت، ۹. منبع حکمت، ۱۰. پیشرو برکت، ۱۱. اخلاص، ۱۲. حجت والا مقام، ۱۳. کلمه والا، ۱۴. دعوت کننده خلق به حق، ۱۵.راهنمای امت، ۱۶. مفسر قرآن، ۱۷. یاور دین، ۱۸. پیشوای امت، ۱۹. حجت بر بندگان، ۲۰. مقتدا و هدایت گر، ۲۱. شفیع برای ورود به بهشت، ۲۲. خاشع، ۲۳. خشیت و….» یکی از منابع شناخت ویژگی ها و صفات اخلاقی امام محمد بن علی، جواد الائمه(ع)، زیارت نامه و صلوات خاصه آن حضرت می باشد. در زیارت نامه و صلوات خاصه امام، برخی از ویژگی ها را می توان مختص خود امام دانستن و اما برخی دیگر شکل اکتسابی دارند بدین معنا که هر فرد با تمرین و تکرار صفات نیک، می تواند نفس خود را تربیت کرده و خویشتن را به صفات اخلاقی نیکو آراسته سازد. در صلوات خاصه امام جواد(ع) چنین می خوانیم:

«بسم الله الرحمن الرحیم»

«اللهم صل علی محمد و أهل بیته و صل علی محمد بن علی الزکی التقی و البر الوفی و المهذب النقی هادی الأمه و وارث الأئمه و خازن الرحمه و ینبوع الحکمه و قائد البرکه و عدیل القرآن فی الطاعه و واحد الأوصیاء فی الإخلاص و العباده و حجتک العلیا و مثلک الأعلی و کلمتک الحسنی الداعی إلیک و الدال علیک الذی نصبته علما لعبادک و مترجما لکتابک و صادعا بأمرک و ناصرالدینک و حجه علی خلقک و نورا تخرق به الظلم و قدوه تدرک بها الهدایه و شفیعا تنال به الجنه»

«خدایا درود فرست بر محمد و اهل بیتش، و درود فرست بر محمد بن علی پاک، پرهیزگار، نیکوکار وفادار، پیراسته، بی عیب، راهنمای امت و وارث امامان و خزانه دار رحمت و چشمه های حکمت و پیشرو برکت و همسان قرآن در وجوب از او و یگانه جانشینان در اخلاص و عبادت و حجت والایت و نمونه برترت و کلمه زیباترت، دعوت کننده به سویت و دلالت کننده بر وجودت، که اورا چونان پرچمی برای بندگانت نصب کردی و او را قرار دادی مترجم کتابت و آشکارا اجرا کننده اومرات و یاور دینت و حجت بر بندگانت و نوری که به وسیله او پرده تاریکی ها دریده شود و مقتدایی که هدایت به وسیله او دریافت گردد و شفیعی که به وسیله آن به بهشت توان رسید…»

«اللهم و کما أخذ فی خشوعه لک حظه و استوفی من خشیتک نصیبه فصل علیه أضعاف ما صلیت علی ولی ارتضیت طاعته وقبلت خدمته و بلغه منا تحیه وسلاما و آتنا فی موالاته من لدنک فضلا و إحسانا و مغفره و رضوانا إنک ذو المن القدیم و الصفح الجمیل.»

«خدایا همچنان که در خشوع برای تو بهره اش را گرفت، و از خشیت تو سهمش را کامل نمود پس بر او درود فرست، چنین برابر آنچه درود فرستادی. بر نماینده ای که طاعتش را پسندیدی و خدمتش را پذیرفتی و از جانب ما به او تحیت و سلام برسان، به ما از پیش خود، در دوستی اش فضل و احسان و آمرزش و رضوان عنایت کن، تو صاحب احسان دیرینه، وچشم پوشی زیبا هستی.»[۷] در این زیارت و صلوات مهمترین صفات اخلاقی امام جواد (ع) ذکر شده است.

صبر و بردباری

صبر در لغت به معنای خویشتن داری در سختی و تنگی است. خویشتن داری و حبس نفرت بر چیزی است که شرع و عقل تقاضا می کند، یا از چیزی که شرع و عقل از آن نهی می کند. بحسب اختلاف موارد نام آن فرق میکند اگر خویشتن داری در مصیبت باشد آن را صبر گویند ضد آن جزع است. اگر در جنگ باشد شجاعت نامند، ضد آن جبن است. اگر در پیش آمد باشد، آن را سعه صدر گویند.

اگر در امساک از سخن باشد، کتمان نامند.(راغب).[۸] در اقرب از کلیات اضافه کرده: اگر در امساک نفس از فضول مال باشد، آن را عفت و قناعت گویند.

«فاصبر کما صبر أولوالعزم من الرسل و لا تستعجل لهم»(احقاف ۳۵/۴۶) این صبر همان سعه صدر و استقامت در راه حق است. «و الصابرین فی البأساء و حین البأس» (بقره ۱۷۷/۲) اصطبار: خویشتن را وادار کردن به صبر است «فاعبده و اصطبر لعبادته» (مریم ۶۵ /۱۹).

مصابره: را غلبه در صبر گفته اند: «یا أیها الذین آمنوا صبروا و صابروا و رابطوا و اتقوا الله لعلکم تفلحون» (آل عمران ۳/ ۲۰۰) گفته اند: یعنی ای اهل ایمان در راه خدا صبر کنید و به دشمنان در صبر بر جهاد غلبه کنید و از آنها صابرتر باشید و سر حدات خویش را حفظ کنید. در تفسیر عیاشی از حضرت صادق(ع) نقل است «… اصبروا علی الفرائض و صابروا علی المصائب و رابطوا علی الأئمه»[۹]

صبار: صیغه مبالغه است، به معنی شدید الصبر. راغب گوید: «به کسی گفته می شود که نوعی تکلف و مجاهدت (در صبر) داشته باشد. «و مزقنا هم کل ممزق إن فی ذلک لآیات لکل صبار شکور» (سباء۱۹/۳۴) یعنی هر آن که دارای مجاهدت در صبر و بسیار حق شناس باشد، برای او در این گفتار آیات و عبرت هائی است. این کلمه چهاربار در قرآن آمده و همه در قالب آیه فوق. «و استعینوا بالصبر و الصلاه إن الله مع الصابرین»(بقره ۱۵۳ /۲)

پس مراد از صبر،خویشتن داری است. سبب توفیق دو چیز است: توجه به خدا و استمداد از ساحت حق و استقامت و ثبات در کار.«واصبر لحکم ربک فانک بأعیننا»(طور ۴۸/۵۲).راغب آن را انتظار معنی کرده. یعنی منتظر حکم خدا باش که بر له تو و علیه کفار حکم کند. در وجه آن گفته: چون انتظار از صبر منفک نیست بلکه آن نوعی صبر است.[۱۰]

امام علی(ع) در باب صبر می فرمایند:«ینزل الصبر علی قدر المصیبه و من ضرب یده علی فخذه عند مصیبته حبط عمله»؛ صبر به اندازه مصیبت فرود میآید و آن که در مصیبت بی تاب بر رانش زند، اجرش نابود می گردد. و در گفتاری دیگر صبر را بر دو نوع می دانند:«صبر علی ما تکره و صبر عما تحب»؛ صبر بر آنچه دوست می داری.»[۱۱] البته از دیدگاه امام علی(ع) صبر بر چهار پایه قرار دارد:«..شوق، هراس، زهد و انتظار؛ آن کس که اشتیاق بهشت دارد شهوت هایش کاستی گیرد و آن کس که از آتش جهنم می ترسد از حرام دوری میگزیند و آن کس در دنیا زهد می وزد مصیبت ها را ساده پندارد و آن کس که مرگ را انتظار میکشد در نیکی ها شتاب می کند…»[۱۲] در ادامه به برخی از نمونه های صبر در زندگی امام جواد(ع) اشاره میکنیم؛ توصیه به صبر در برابر مصیبت ها، صب رر برابر لفان ودشانمن، صبر ر زندگی اجتماعی و خانوادگی و…

امام جواد(ع) در مقابل مصائب و گرفتاری های روزگار بسیار شکیبا و بردبار بود.

آن حضرت در مقابل حوادث سخت و پیشآمدهای ناگوار هیچ گاه برآشفته و مضطرب نمی شد، بلکه با توکل به خدای متعال به صبر و تحمل روی می آورد. البته این در صورتی بود که به شخص حضرت مشکلات روی می آورد؛ اما در مورد اصول اسلامی و حدود الهی کاملا در مقام دفاع برآمده و موضع گیری های اساسی و حساب شده داشت. مدارا با همسر ناشایست، بردباری در قبال ستم های حاکمان مستبد و صبر در ناملایمات فراوان زندگی همانند شهادت پدر، نمونه هایی از بردباری آن حضرت است.

آن بزرگوار صبر بر مصائب را از بهترین صفات نیک مردان قلمداد کرده و می فرمود:«الصبر علی المصیبه مصیبه علی الشامت بها»؛ شکیبائی بر ناملایمات و مصائب، بر شماتت کنندگان مصیبت زده ناگوار است.»[۱۳]

توصیه به صبر: مردی از حضرت جواد(ع) تقاضا کرد که وی را سفارشی بنماید.

(ع)فرمود: آیا اگر موعظه کنم، آن را پذیرفته و عمل می کنی؟ گفت: بلی. امام فرمود:«توسد الصبر، واعتنق الفقر؛ صبر را تکیه گاه و پشتوانه خود قرار داده، در رویارویی با فقر و ناکامی آن را در آغوش گیر.»[۱۴]

امام جواد(ع) در سخن دیگری می فرمایند:«إن أنفسنا و أموالنا من مواهب الله الهنیئه، و عواریه المستودعه، یمتع بما متع منها فی سرورو غبطه، و یأخذ ما أخذ منها فی أجر و حسبه، فمن غلب جزعه علی صبره حبط أجره و نعوذ بالله من ذلک»: جان و دارایی ما، از بخشش های گوارای خداست و عاریه سپرده اوست، تا آنجا که از آن بهره مند شویم مایه خوشی و شادی است و آنچه از آن برگرفته شود اجر و ثواب است، پس هر که جزعش بر صبرش غالب شود اجرش ضایع شده و پناه به خدا از آن.»[۱۵]

صبر و استقامت در برابر انحرافات

پیشوای نهم در مجموع دوران امامت خود را با دو خلیفه ی عباسی یعنی مامون (۱۹۳-۲۱۸) و معتصم (۲۱۸-۲۲۷) معاصر بوده و هر دو نفر او را به اجبار از مدینه به بغداد احضار کردند و طبق شیوه ی سیاسی ای که مامون در مورد امام رضا به کار برده بود، او را در پایتخت زیر نظر قرار دادند.[۱۶]

دستگاه جبار عباسیان با امام جواد(ع) و شاگردان آن امام بزرگوار، بسیار ظالمانه رفتار میکرد. از یک طرف امام جواد(ع) همشیه تحت نظربود و ازطرف دیگرشاگدران حضرت هر کدام به گونه ای مورد تعقیب و تحت کنترل بودند؛ برای مثال فضل بن شاذان را از نیشابور بیرون کردند عبدالله بن طاهر چنین کرد و سپس کتب او را تفتیش کرد و چون مطالب ان کتاب ها را درباره توحید بود از بین بردند. ابو تمام شاعر نیز از این امر بی بهره نبود امیرانی که خود اهل شعر و ادب بودند حاضر نبودند شعر او را بشنوند و نسخه از آن داشته باشند. ابن ابی امیر عالم ثقه مورد اعتماد بزرگ نیز در زمان هارون و مامون محنت های بسیار دید او را سال ها زندانی کردند تازیانه زدند کتاب های او را که ماخذ عمده علم دین بود گرفتند و باعث نابودی آن شدند بدین سان دستگاه جبار عباسی با هواخواهان علم و فضیلت ظالمانه رفتار میکرد.

برخورد امام با فرقه های منحرف امام جواد(ع) در برابر فرقه هایی که در دوران آن حضرت وجود داشتند، شیعیان خود را از این نظر که این فرقه ها چه مواضعی در مقابل آنان به خود گرفته اند راهنمایی می فرمود.[۱۷] اهل حدیث اهل حدیث که مجسمی مذهب بوده و خدا را جسم می پنداشتند. امام جواد (ع) دربار آنان به شیعیان می فرمود «من قال بالجسم فلاتعطوه شیئا من الزکاه و لا تصلوا خلفه»: اجازه ندارند پشت هر کسی که خدا را جسم می داند نماز گزارده و به او زکات بپردازند.»[۱۸]

واقفیه

واقفیه، یکی دیگر از فرقه های موجود انشعابی از شیعه در زمان امام جواد(ع) بود که به صورت مشکلی در مقابل شیعیان مطرح شده بود. آنان کسانی بودند که پس از شهادت امام کاظم (ع) بر آن حضرت توقف کرده و امامت فرزندش علی بن موسی الرضا(ع) را نپذیرفتند. وقتی از امام دربار خواندن نماز پشت سر واقفی مذهبان سؤال شد، آن حضرت در جواب، شیعیان خود را از این کار نهی کردند.[۱۹]

دشمنی زیدیه با امامیه و طعن آنها بر امامان(ع) سبب موضع گیری تند ائمه در برابر آنها شد؛ چنان که در روایتی از امام جواد(ع) واقفیه و زیدیه را مصداق آی: «وجوه یومئذ خاشعه * عامله ناصبه»؛ (غاشیه ۲/۸۸-۳) خوانده شده و در ردیف ناصبی ها قرار گرفتند.[۲۰]

غلات

غلات نیزبه سبب آن که در بدنام کردن شیه ع سهم به سزایی داشت دن، مودر تنفر امامان بودند. خطر این ها برای شیعیان را که پیرو ائمه(ع) بودند به انحراف میکشاندند. امام جواد(ع) دربار ابوالخطاب که از سران غلات بود، فرمودند: لعنت خدا بر ابوالخطاب و اصحاب او و کسانی که دربار لعن بر او توقف کرده و یا تردید کنند.آن گاه امام به ابوالغمر، جعفر بن واقد و هاشم بن ابی هاشم اشاره کرد و پس از تذکر دربار بهره گیری آنها از ائمه(ع) به منظور بهره کشی از مردم، آنان را در ردیف ابو الخطاب دانستند؛ حتی در روایتی به اسحاق انباری فرمودند: دو تن از غلات به نامهای ابوالمهری و ابن ابی الرزقاء- که خود را سخنگویان امامان(ع) قلمداد میکردند- به هر طریقی هست باید کشته شوند. اسحاق در صدد اجرای دستور امام بود، ولی آن دو از دستور امام مطلع شده و خود را از دید اسحاق مخفی کردند. دلیل این تصمیم امام، نقش بسیار حساس آنان در منحرف ساختن شیعیان ذکر شده است.[۲۱]

مدارا با مردم

مدارا به معنی رفق و ملایمت و مهربانی و تحمل و بردباری است.[۲۲] رفق و مدارا در هرگونه رابطه و تعامل انسانی چه رابطه و تعامل دو فرد، چه روابط خانوادگی، چه روابط یک مجتمع انسانی مهمترین قاعده در سازماندهی و تنظیم درست روابط و تعامل هاست و این امر به صورت یک اصل اجتماعی در زندگی امام جواد مشهود است.

امام جواد در این زمینه می فرمایند «من هجر المداراه قاربه المکروه؛ کسی که سازش و مدارا با مردم را رها کند، ناراحتی به او روی می آورد.[۲۳] بنابراین صبر کردن و داشتن خصلت های نیکو و دور بودن از صفات ناپسند باعث می شود انسان به کمالات اخلاقی برسد و موجبات سعادت دنیوی و اخروی خویش و جامعه اسلامی را فراهم آورد.

دستور به مدارا با پدر ناصبی

بکربن صالح گوید: به امام ابی جعفر ثانی(ع) نوشت: پدرم ناصبی و خبیث الرأی است، از او بسیار سختی دیده ام، فدایت شوم برای من دعا کن و بفرما: چه کنم، آیا افشاء و رسوایش کنم یا با او مدارا نمایم؟ در جواب نوشت: «مضمون نامه ات درباره پدرت فهمیدم، پیوسته انشاء الله برای تو دعا میکنم، مدارا برای توبهتراز افشاگری است، با سختی آسانی هست، صبر کن «إن العاقبه للمتقین» خدا تو را در ولایت کسی که در ولایتش هستی ثابت فرماید. ما و شما در امانت خدا هستیم خدایی که امانتهای خویش را ضایع نمی کند». بکربن صالح گوید: خدا قلب پدرم را به من برگردانید به طوری که در هیچ کاری با من مخالفت نمیکرد.[۲۴]

شجاعت در گفتار

امام جواد(ع) تمام فضائل اخلاقی و کمالات انسانی را از اجداد طاهرین خود به ارث برده بود. یکی از خصلت های والائی که آن گرامی به تمام معنا حائز بود، شجاعت و صراحت لهجه در گفتارهای حق طلبانه بود.

روزی مأمون الرشید ا