خرید و دانلود فایل پاورپوینت کامل دفاع از قرآن کریم و اعجاز آن در سخنان امام حسن عسکری(ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دفاع از قرآن کریم و اعجاز آن در سخنان امام حسن عسکری(ع) :

درآمد

یکی از مباحثی که در زمان نزول قرآن و پس از آن مورد توجّه قرار گرفت، اعجاز و همانندناپذیری قرآن کریم است. ریشه این بحث به خود قرآن بازمی گردد. آیات ۴۹ قصص، ۸۸ اسراء، ۳۸ یونس، ۳۴ طور، ۱۳ هود و ۲۳ بقره برای اثبات رسالت رسول اکرم(ص) و وحیانی بودن قرآن از مخالفان می خواهد که اگر در حقّانیت رسالت آن حضرت و کتابش شک دارند، کتابی مانند قرآن بیاورند. به این آیات، در اصطلاح، آیات تحدّی گفته می شود. گفتنی است که واژه تحدّی به معنی مبارزه طلبی است و با سنخ هدایتی قرآن تناسب ندارد. به عبارت دیگر، شأن هدایت گری قرآن بر جنبه راهنمایی مردم به سوی خدا تأکید دارد و نیازی به تحدّی ندارد.[۱] از این رو به نظر می رسد که جداسازی این مصطلح از معنای لغوی اش، بهتر باشد.[۲] بر اساس آیات یادشده، ناتوانیِ مردم در ارائه مثل قرآن، اثبات کننده حقّانیت قرآن است.

اهل بیت(ع) به تأسیِ رسول خدا(ص)، از اعجاز قرآن دفاع نموده و هر کدام به وجوهی از اعجاز به فراخور مسائل پیش آمده، اشاره کرده اند. امام حسن عسکری(ع) نیز با توجّه به جریان های عصری و رخدادهای معاصر خویش، درباره قرآن سخن گفته و به وجوه اعجاز آن اشاره فرموده اند. همچنین ایشان به دفاع از قرآن کریم در حوزه های مختلف پرداخته اند.

این پژوهش، دنبال پاسخ به این پرسش است که امام حسن عسکری(ع) چگونه و در چه محورهایی به موضوع دفاع از قرآن و اعجاز آن پرداخته اند؟

روش جمع آوری مطالب در این پژوهش، کتابخانه ای بوده و پردازش آن به صورت توصیفی تحلیلی است.

پیشتر درباره دیدگاه اهل بیت(ع) نسبت به اعجاز قرآن کریم، سخن گفته شده و نگاشته هایی در این عرصه وجود دارد ولی هیچ نگارش مستقلی درباره اعجاز از نگاه امام عسکری(ع) و دفاع ایشان از قرآن کریم، دیده نشد.

الف) مفهوم اعجاز و کاربرد آن

پیش از ورود به بحث لازم است که اعجاز و وجوه آن بررسی شده و حدود آن مشخّص شود.

۱. اعجاز قرآن در لغت و اصطلاح

اعجاز در لغت، مصدر باب «افعال»، از ریشه «ع. ج. ز» و به معنای ناتوان ساختن یا ناتوان یافتن کسی یا چیزی است.[۳]

اعجاز در اصطلاح علوم قرآنی، یعنی کسی که مقامی را از ناحیه خداوند متعال برای خود ادّعا می کند، باید به عنوان گواه بر صدق گفتارش عملی را انجام دهد که به ظاهر، بر خلاف قوانین خلقت و خارج از مسیر عادی و طبیعی است و دیگران از انجام دادن آن، ناتوان هستند، این چنین عمل خارق العاده ای را «معجزه» و انجام دادن آن را «اعجاز» می نامند.[۴]

بنابراین اعجاز یعنی ناتوان ساختن یا ناتوان یافتن فرد یا گروهی در یک عمل خارق العاده. اگر فردی که چنین عملی را انجام داده، ادّعای مقامی از جانب خداوند داشته باشد، ناتوانی دیگران از انجام آن، دلیل صحّت ادّعای او خواهد بود.

۲. واژه «اعجاز» در قرآن و حدیث

واژه اعجاز در قرآن نیامده و خداوند متعال برای انتقال مفهوم آن از واژه هایی چون «بینه»، «آیه» (اعراف، ۷۳ و ۱۰۶)، «برهان» (قصص، ۳۲)، «سلطان» (ابراهیم، ۱۱)، «بصیرت» (انعام، ۱۰۴) و «شئ مبین» (شعراء،۳۰) استفاده کرده است.

در روایات نیز واژه اعجاز چندان کاربردی ندارد. کلمه «معجزه» نخستین بار در روایتی از امام سجّاد(ع)[۵] دیده شده و موضوع «اعجاز در نظم» در سخن امام رضا(ع) مشاهده می شود.[۶]

ب) تلاش های امام حسن عسکری(ع) در دفاع از قرآن کریم

بر اساس حدیث متواتر ثقلین، امامان شیعه هرگز از قرآن جدا نمی شوند؛ لذا تعجّبی ندارد که همه فعّالیت ها و سخنان آنان حول محور قرآن باشد.

دوران شش ساله امامت امام عسکری(ع) در شرایط خفقان بود؛ ولی ایشان به شکل های مختلفی به فعّالیت های امامانه خویش می پرداختند. در این دوران شیعیان بسیاری از روی ترس، به نیشابور، قم و ری مهاجرت کردند. این گروه، از تماس حضوری با امام محروم بودند. از این رو مکاتبه و تعیین وکیل راهی برای ارتباط های پنهانی بود. از سوی دیگر، حفظ میراث حدیثی شیعه از وظایف امام بود که به این منظور، شاگردان خاصّی را تربیت فرمودند.

روایات امام حسن عسکری(ع) در حوزه قرآن کریم دو رویکرد دارد. نخست درباره چیستی قرآن و معرّفی عظمت و جایگاه و اوصاف کلام خداست. دوم، شرح و تفسیر آیات قرآن است. گروه نخست، محور این پژوهش است.

۱. پاسداری از قرآن و هویت آن

از آنجا که رسول اکرم(ص) برای تغییر عادات و اعتقادات غلط مبعوث شدند، طبیعی بود که مورد هجوم لجوجان قرار گیرند. این حملات هم در حوزه اعتقادات بود؛ مانند توحید، نبوّت و معاد و هم در حوزه قرآن کریم؛ مانند سِحرشمردن قرآن، شعردانستن آن و افترا و اساطیر خواندنش. گزارش اینها و نمونه های دیگر با رد و جواب در قرآن کریم بیان شده است. مخالفت دشمنان به همین شبهه ها ختم نشد و در عصر همه ائمّه، اشکال ها و شبهه های جدیدی در حمله به قرآن به وجود آمد. غالب این شبهات از سوی یهودیان و مسیحیان به اسلام وارد شد. برخی از این شبهه ها در دوران حیات امام حسن عسکری(ع) ایجاد و یا تکرار شده و پاسخ های قابل توجّه آن امام را در پی داشته است. در ادامه به سه شبهه و پاسخ امام اشاره می شود.

۱/۱. پاسخ امام حسن عسکری(ع) به شبهه وجود تناقض در قرآن کریم

یکی از فعّالیت های مخالفان قرآن و زندیقان که بیشتر در عصر امیر مؤمنان و امام عسکری(ع) دیده می شود، تلاش برای یافتن تناقض در بین آیات قرآن یا «تناقض گیری» است.[۷]

در عهد امام حسن عسکری(ع) شخصی به نام «اسحاق کِندی» همین رویه را در پیش گرفته و گرایش به یافتن تناقض در قرآن داشت. او از عالمان و فیلسوفان عراق بود و مشغول نوشتن کتابی به نام «ناقض قرآن» شد. یکی از شاگردان کندی به محضر امام عسکری(ع) مشرّف شد. امام به وی فرمودند:

آیا شخص رشیدی در میان شما نیست که بتواند مانعِ استادتان یعنی کندی شود؟

او گفت:

ما شاگردان را چه رسد که به استاد اعتراض کنیم؛ چون علم چنین مقابله ای را نداریم.

امام(ع) فرمودند:

اگر به تو آموزش بدهم، حاضری به او بگویی؟

گفت:

آری.

امام فرمودند:

نزد استادت برو و با او رفاقت فراوان کن و در کارها به او کمک کن تا به او نزدیک شوی. آنگاه چنین بپرس: که ای استاد، مسأله ای برایم پیش آمده و می خواهم از شما سؤال کنم. استادت خواهد گفت: بپرس. تو چنین بگو: اگر گوینده این کتاب قرآن، یعنی خداوند، نزد تو بیاید، امکان دارد که به تو بگوید آنچه تو از کلام من فهمیدی، درست نیست و مراد من، غیر از آن است؟ استادت خواهد گفت: آری. آنگاه بگو: شاید مقصود خدا غیر آن است که تو فهمیده ای و خیال کرده ای که تناقضی وجود دارد.

شاگرد کندی همان کار را کرد و قضیه همان طور شد که امام حسن عسکری(ع) فرموده بود. سپس کندی از شاگردش پرسید:

این که گفتی، نه به عقل تو می رسد و نه مشابهان تو! راست بگو از کجا آوردی؟

شاگرد، ماجرا را گفت. اسحاق کندی در نهایت چنین گفت:

چنین سخنی، جز از چنان خاندانی بر نمی آید.

کندی در پیِ این سخن، از کار خویش پشیمان شد و همه آنچه جمع کرده بود را سوزاند.[۸] این فرمایش امام(ع) می تواند یک روش کاربردی عام برای مفسّران باشد که در هیچ آیه ای به تفسیری متناقض از قرآن کریم نرسند و احتمال خطای در برداشت را ممکن بشمارند.

۱/۲. فهم غلط از مفهوم «بداء» در قرآن و پاسخ امام حسن عسکری(ع)

یکی از مفاهیم اعتقادی شیعه، مفهوم «بداء» است. بداء در لغت به معنای آشکارشدن و در اصطلاح علم کلام، طبق تعریف مشهور در میان عالمان معاصر شیعه، به تغییر در مقدّرات غیر حتمی خداوند در پی افعال اختیاری انسان و پاره ای حوادث و وقایع و شرایط و عوامل ویژه، اطلاق می گردد.[۹] طبق این اعتقاد، تغییراتی که در احکام ایجاد می شود، ناشی از علم جدید خدا نیست؛ چراکه علم خداوند، ازلی است و اینگونه نیست که از منافع یا ضررهای یک حکم آگاه نبوده و سپس آگاه شده باشد! بلکه خداوند به جهت مصالحی، برخی احکام را به صورت های مختلف ابلاغ می کند.

در این باب، پژوهش های فراوانی انجام شده و منبع شناسیِ آن نیز چاپ شده است.[۱۰] اعتقاد شیعیان به بداء بر اساس عقل و نقل است و روایات فراوان شیعه، خصوصاً در اصول کافی، زوایای بحث را در حوزه نظری و مصداقی روشن می سازد.[۱۱]

یهودیان معتقد بودند که خدا خالق همه چیز است؛ ولی پس از خلقت، دست او بسته است و نمی تواند در تصمیم های خود تغییری ایجاد کند. خداوند متعال در این آیه، سخن آنها و جواب خود را تبیین می کند:

وَ قالَتِ الیهودُ یدُ اللهِ مَغلولَهٌ غُلَّت اَیدیهِم وَ لُعِنوا بما قالوا بَل یداهُ مَبسوطَتان.[۱۲]

یهودیان گفتند: دست خدا بسته است. دست هایشان بسته باد و به خاطر این حرف ناروا به لعنت پروردگار گرفتار شدند؛ بلکه دست های پروردگار باز است.

یکی از شبهه هایی که در زمان امام حسن عسکری(ع) و در حضور ایشان تکرار شد، همین موضوع با تکیه بر مسأله تغییر قبله بود. مخالفان معتقد بودند که تغییر قبله از نوع «تغییر حکم به جهت ندانستنِ عاقبت کار» بوده است. رسول اکرم(ص) مدّت ۱۳ سال در مکّه و نیز مدّتی در مدینه به سوی بیت المقدس نماز خواندند. سپس بر اساس آیات ۱۴۲ تا ۱۵۱ سوره بقره، قبله مسلمانان به مکّه مکرّمه تغییر یافت. امام عسکری(ع) در پاسخ به شبهه «تغییر حکم به جهت ندانستن عاقبت کار» فرمودند:

رسول خدا(ص) تا زمانی که در مکّه بودند، مأموریت داشتند که در نماز طوری بایستند که هم مکّه و هم بیت المقدس در یک راستا مقابل او باشد و اگر امکان نداشت، تنها به سوی بیت المقدس نماز کنند. وقتی به مدینه رفتند، حدود ۱۶ ماه به همین شکل ادامه دادند. یهود مدینه از سر افتخار و مباهات، گفتند: محمّد می گوید دین جدید آورده، ولی به قبله ما نماز می خواند! پیامبر(ص) دعا کردند و آیات ناظر بر قبله جدید نازل شد. یهودیان خدمت رسول خدا(ص) آمده و گفتند:

ای محمّد، مدّت ۱۴ سال رو به بیت المقدس نماز خواندی و حالا تغییر دادی. آیا عمل قبلی حق بود و اینک باطل است؟ یا عمل قبلی باطل بود و اینک حق است؟ چگونه مطمئن باشیم که عمل فعلی تو نیز باطل نباشد (و بعداً آن را تغییر ندهی)؟ پیامبر(ص) به ایشان فرمودند: شما ابتدا روزهای شنبه کار می کردید، ولی بعداً تغییر دادید و شنبه را تعطیل نموده و بقیه هفته کار می کنید. کدام یک حق بود و کدام باطل؟ هر جوابی که شما به این سؤال بدهید، جواب من هم خواهد بود. گفتند: ابتدا کار ما حق و درست بوده و الان هم حق است. پیامبر(ص) فرمود: بیت المقدس و کعبه هم هر دو حق هستند و هیچ یک باطل نیستند. یهودیان گفتند: آیا هنگام تغییر قبله، برای خدا علم جدید و امر تازه ای ایجاد شده که از رأی خود برگشته و فرمان جدیدی داده؟ پیامبر(ص) فرمود: خیر، خداوند، دانا به آغاز و پایان هر امری است. نه خطایی از او سر می زند و نه عقیده اش تغییر می کند. آیا قبول دارید که خودِ خدا، برخی را بیمار می کند و خودش شفا می دهد؟ یهودیان گفتند: آری. فرمود: آیا قبول دارید که خدا زنده می کند و می میراند؟ یهودیان گفتند: آری. فرمود: آیا در این موارد، امر تازه ای بر خدا مکشوف شده که از رأی قبلی منصرف شده و فعل جدیدی انجام داده؟ گفتند: نه. پیامبر(ص) فرمود: در موضوع قبله نیز همین طور است. خداوند، زمانی بیت المقدس را قبله قرار داد و زمانی دیگر کعبه را. همه افعال او بر اساس مصلحت و به اقتضای زمان است.

در اینجا و پس از نقل پاسخ پیامبر(ص)، یکی از اصحاب امام حسن عسکری(ع) پرسید:

چرا خداوند از ابتدا کعبه را قبله قرار نداد؟

امام(ع) مانند معصومان قبل از خود، جواب را از قرآن برگرفتند که این روش، آموزشی برای شیعیان است و نشان می دهد که باید پرسش ها و دغدغه ها را به قرآن عرضه کرد و پاسخ گرفت. لذا فرمودند:

جواب تو در این آیه است که فرموده: وَ ما جَعَلنَا القبلَهَ الَّتی کنتَ عَلَیها اِلّا لِنَعلَمَ من یتَّبِعُ الرَّسولَ مِمَّن ینقَلِبُ عَلی عَقِبَیهِ